Bệnh mắt hột – Đông Y Việt Bắc
Home / Bài giảng nội khoa / Bệnh mắt hột

Bệnh mắt hột

I .  ĐẠI CƯƠNG

– Trên thế giới có hơn 500 triệu người mắc bệnh, chủ yếu là thuộc thế giới thứ ba.
– Trachoma là một trong ba nguyên nhân gây mù loà chính (Trachoma, đục thể thuỷ tinh tuổi già, glocom). Theo WHO (1995), thế giới có khoảng 5,5 triệu người mù loà do bệnh mắt hột.
– Ở Việt Nam, sau ngày hoà bình lập lại (1954), trước khi tiến hành phòng chống mắt hột có tới 80% dân số mắc bệnh. Theo một điều tra của Bệnh viện mắt TW năm 1996, chúng ta còn khoảng 7,05% dân số mắc mắt hột hoạt tính, 1,15% dân số bị quặm và có tới 1,17%  dân số tức là vào khoảng 10 vạn người mù loà do di chứng bệnh mắt hột. Bệnh có tính chất xã hội rộng lớn, việc phòng và chống bệnh mắt hột đòi hỏi có sự phối hợp đồng bộ giữa chính quyền , y tế và sự hỗ trợ của Tổ chức y tế thế giới.
– Định nghĩa:
Mắt hột là một viêm nhiễm mãn tính của kết giác mạc. Tác nhân gây ra là Chlamydia trachomatis nhưng nhiều khi các vi sinh vật gây bệnh khác đóng góp làm cho bệnh nặng thêm.
Bệnh biểu hiện trên lâm sàng bằng những cấu tạo đặc biệt: những hột. Hột này thường kèm theo một tình trạng thẩm lậu lan toả dày đặc và quá sản gai nhú trên kết mạc đồng thời xuất hiện màng máu trên giác mạc.
Mắt hột tiến triển hoặc là tới khỏi tự nhiên hoặc tới sự làm sẹo ở kết mạc đưa tới biến chứng cụp mi, lông quặm, lông xiêu, loét và sẹo đục giác mạc … và cuối cùng là mù loà.
– Về tác nhân Chlamydia trachomatis:
– Năm 1907, bằng thực nghiệm trên khỉ và những người tự nguyện, Prowazek và Halbersteadter đã phát hiện những thể vùi (corpuscules de Prowazek- Halbersteadter – CPH ) trong tế bào biểu mô kết mạc.
–  50 năm sau đó các nhà bác học Trung quốc đã thành công trong việc nuôi cấy phân lập những thể vùi đó và đi đến khẳng định đó chính là nguyên nhân gây ra bệnh mắt hột (Chlamydia trachomatis).                                       
II..   TRIỆU CHỨNG, CÁC TỔN THƯƠNG CƠ BẢN VÀ CHẨN ĐOÁN
2.1. Cơ năng: Ngứa, cộm, nhiều dử mắt. Những triệu chứng này ít quan trọng và không đặc hiệu.
2.2.  Thực thể:
2.2.1. Mi : nề nhẹ, khe mi hẹp, mắt lim dim như buồn ngủ.
2.2.2. Kết mạc :
* Xung huyết: Ở lớp nông, tạo màu đỏ hồng đều trên diện rộng. Ngoài vị trí đặc hiệu là kết mạc sụn mi trên hiện tượng này còn có ở khắp kết mạc.
* Hột: Hột là sự tập hợp các tế bào lympho thành nang. Ở giữa hột là trung tâm sáng gồm các tế bào lympho non, xung quanh là các tế bào lympho đã biệt hoá có màu  sẫm. Hột làm cho kết mạc trở nên sần sùi. Về đại thể hột có kích thước khoảng từ 0,5-1mm, có thể đứng riêng rẽ giữa những chỗ phân nhánh mạch máu cho nên trông giống như tổ chim gác trên cành cây. Cũng có thể gặp hiện tượng hột nằm tập trung áp sát vào nhau hoặc thậm chí như chồng đống lên nhau và khi đó gọi là hột đúc nhập. Hột non có màu trong, hột già có màu trắng đục trông như hột rôm sảy và rất dễ vỡ. Ở trên một mắt, hột cũng không nhất thiết cùng độ tuổi mà có thể xen kẽ các hột nhiều độ tuổi. Hột là biểu hiện sự đáp ứng miễn dịch của cơ thể đối với tác nhân Chlamydia. Vị trí đặc hiệu của hột trong bệnh mắt hột là ở kết mạc sụn mi trên và ở giác mạc tuy nhiên nó có thể có ở bất cứ vị trí nào trên mắt nhất là ở những vùng mắt hột lưu địa, bệnh nặng. Đây là điều cần lưu ý để tránh nhầm lẫn với hột của các viêm kết mạc khác. 
* Thẩm lậu: Do thâm nhiễm những tế bào viêm thoát mạch làm cho kết mạc dày lên (như miếng thạch) che mờ mạch máu ở phía dưới.
* Nhú gai (phân biệt với hột):  Nhô lên trên bề mặt kết mạc. Bản chất của nhú gai là khối tổ chức liên kết tăng sinh mà trung tâm là một trụ mạch đi thẳng góc với bề mặt kết mạc tạo nên hình ảnh chấm máu li ti. Nhú gai không phải là hình ảnh đặc hiệu của mắt hột mà còn có thể gặp trong nhiều bệnh viêm khác của kết mạc.
* Sẹo: Là tổ chức xơ tạo nên những vệt trắng óng ánh như xà cừ, có khi kết thành mạng lưới. Sẹo là kết quả của một quá trình xơ hoá sau khi hột bị vỡ đi. Sẹo gây co rúm kết mạc gây cạn túi cùng kết mạc, cụp mi và quặm, tắc đường dẫn lệ.
Trong các viêm kết mạc hột chỉ có hột do Chlamydia trachomatis mới tạo thành seọ.
2.2.3.  Giác mạc :
* Hột và lõm hột trên giác mạc:  Cùng với kết mạc sụn mi trên, giác mạc cũng là vị trí đặc hiệu của bệnh mắt hột.
– Hột có màu hơi xam xám, hình bầu dục, nằm dọc theo vùng rìa phía cực trên giác mạc.
– Lõm hột: Là di chứng của hột, thấy rất rõ vì xung quanh là nền trắng, ở giữa trong.
– Màng máu mắt hột (pannus): Pannus đi từ vùng rìa phía 12h hướng về phía trung tâm giác mạc. Giới hạn dưới của nó là một vòng cung mà đỉnh của vòng cung này hướng về phía 6h. Thành phần của pannus gồm :
* Mạch mới (tân mạch).
* Thẩm lậu giác mạc.
* Hột.
Các yếu tố này tạo thành một lớp màng dày che mờ mống mắt ở phía sau.
2.3.  Tiêu chuẩn chẩn đoán:

– Hột trên kết mạc sụn mi trên (có 5 hột trở lên).
– Hột hoặc lõm hột ở vùng rìa (dấu hiệu rất có giá trị).
– Màng máu giác mạc cực trên.
– Sẹo điển hình trên kết mạc.
– Cận lâm sàng:
* Thấy thể vùi CPH (Corpuspul de Prowazek – Hanberstedter) bắt màu Giemsa đỏ tím nằm ở một phía của nhân tế bào.
* Nạo hột nhuộm thấy tế bào hoại tử .
Cứ có 2 trong 4 tiêu chuẩn lâm sàng trên là chẩn đoán chắc chắn. Ở những vùng mắt hột lưu hành thì chỉ cần có một tiêu chuẩn là đủ.
III. PHÂN LOẠI

Trên phương diện lâm sàng và nghiên cứu, người ta vẫn sử dụng phân loại cũ  của WHO mà cơ sở là phân loại của Mac Callan:
3.1. Tr D: Mắt hột nghi ngờ  (Trachoma dubium)
3.2. Tr I: Trachoma sơ phát.
– Xuất hiện pannus: một nền mờ của giác mạc cực trên với một vài tân mạch.
– Hột non trên kết mạc sụn mi trên, hột nhỏ và chưa có trung tâm sáng.
– Phì đại gai nhú lấm tấm đỏ.
– Thẩm lậu kết mạc nhẹ, vẫn còn thấy rõ đủ các nhánh mạch máu kết mạc.
3.3. Tr II: Trachoma toàn phát
– Hột chiếm ưu thế. Hột mềm, dễ vỡ và đã có trung tâm sáng.
– Phì đại gai nhú.
– Thẩm lậu mạnh che mờ tất cả các mạch máu.
– Pannus: Rộng và nhiều hột.
– Có thể thấy tổn thương trên giác mạc do hột vỡ gây loét …
3.3. Tr III: Làm sẹo
– Tình trạng sẹo và hột xen kẽ cho đến hết hột.
– Nhiều đám, ổ thẩm lậu.
– Còn nhú gai.
– Còn màng máu giác mạc nhưng có biểu hiện bắt đầu thoái lui.
Giai đoạn này còn được chia ra:
Tr IIIa: hột ưu thế hơn sẹo.
Tr IIIb: sẹo ưu thế hơn hột.
Tr IIIc: hết hột nhưng còn thẩm lậu, cương tụ …
3.4. Tr IV : Thành sẹo.
Hết hột, hết thẩm lậu, hết nhú gai, sẹo hoá hoàn toàn.
Năm 1987, Tổ chức y tế thế giới đưa ra một bảng phân loại nhanh bệnh mắt hột để phục vụ cho công tác phòng chống bệnh trên diện rộng. Các dấu hiệu của mắt hột được tập trung vào 5 tiêu chuẩn:
– T.F. (Trachomatous inflammation – Follicule): Viêm mắt hột mức độ vừa, tổn thương chủ yếu là hột (có ³ 5 hột trên kết mạc sụn mi trên) kèm theo thẩm lậu mức độ vừa.
– T.I. (Trachomatous inflammation – Intense): Viêm mắt hột nặng, thâm nhiễm dầy và toả lan che lấp  ³ 50% các nhánh sâu của hệ thống mạch máu kết mạc sụn mi trên.
– T.S. (Trachomatous scarring): Sẹo trên kết mạc sụn mi trên.
– T.T. (Trachomatous trichiasis): Lông xiêu, quặm.
– C.O. (Corneal opacity): Sẹo đục trên giác mạc.
Với bảng phân loại đơn giản này người ta có thể huấn luyện nhanh cho những người không phải nhân viên y tế cũng có thể tham gia điều tra bệnh mắt hột để phục vụ cho công tác phòng chống bệnh trên diện rộng.
IV. TIẾN TRIỂN, BIẾN CHỨNG VÀ ĐIỀU TRỊ CÁC BIẾN CHỨNG.
Mắt hột có thể tự khỏi nếu ở thể nhẹ và không bị tiếp nhiễm. Nếu không được điều trị, bệnh diễn biến lâu ngày, tiếp nhiễm nhiều đợt sẽ dẫn đến nhiều biến chứng.

4.1. Ở mi:
– Viêm toét bờ mi: Mắt đỏ, bờ mi đỏ, ướt và nhiều dử bám, lông mi bết dử. Điều trị: lau rửa bằng dung dịch kháng sinh, nước lá, tra thuốc kháng sinh tại mắt kết hợp điều trị tác nhân mắt hột.
– Quặm: Do sẹo kết mạc co kéo uốn sụn thành lòng máng, cụp cả hàng lông mi vào trong chà lên bề mặt kết, giác mạc. Xưa kia, các thày thuốc ở ta hay dùng cách quyền mi tức là cặp gắp cho đến khi hoại tủ một vạt da dọc theo bờ mi. Cách làm này  cũng khắc phục được ít nhiều hiện tượng lông mi chọc vào kết-giác mạc tuy nhiên do diện tích vạt da loại bỏ không chủ động được diện tích theo yêu cầu ở từng vị trí cho nên hay gây biến dạng mi hình dấu ^. Ngày nay quặm thường được mổ theo các phương pháp Panas, Cuenod-Nataff, Snellen … đảm bảo cho hàng lông mi lên đều và bờ mi vẫn có được độ cong sinh lý.
–  Lông xiêu: Từng chiếc hoặc một vài lông mi cụp vào trong và chà vào giác mạc,  điều trị bằng cách đốt điện hoặc bứng lông xiêu.
4.2. Lệ bộ:

–  Khô mắt do các tuyến lệ phụ ở kết mạc bị huỷ hoại. Khô mắt làm cho giác mạc bị mờ đục do bị khô và thiếu nguồn nuôi dưỡng.  Cần rỏ mắt liên tục bằng nước mắt nhân tạo hoặc phẫu thuật chuyển ống Stenon.
– Tắc lệ đạo : Do sẹo co kéo chít hẹp. Việc điều trị tắc lệ đạo đi dần từng bước: Bơm lệ đạo, nong bằng que nếu không kết quả thì tiến hành tiếp khẩu lệ mũi hoặc nối hồ lệ-miệng.
4.3. Kết mạc:

– Sẹo co dúm kết mạc gây cạn các túi cùng đưa tới hạn chế vận nhãn.
– Viêm kết mạc: Bản thân bệnh mắt hột là viêm kết mạc mãn tính. Bệnh gây giảm sức đề kháng làm cho dễ bội nhiễm vi khuẩn hoặc virus và như vậy lại phối hợp viêm kết mạc khác làm cho bệnh nặng thêm. Tăng tiết dử do viêm kết mạc làm cho bệnh nhân có cảm giác lèm nhèm liên tục. Việc điều trị cần phối hợp diệt tác nhân mắt hột với diệt vi khuẩn bội nhiễm.
4.4. Giác mạc:
– Viêm loét giác mạc do hột vỡ, do lông quặm, lông xiêu, do giảm đề kháng dẫn đến bội nhiễm. Điều trị: loại bỏ nguyên nhân gây loét, kết hợp phác đồ điều trị viêm loét giác mạc.
– Sẹo giác mạc: Sau pannus, sau loét để lại sẹo. Điều trị bằng điện phân Hydrocotison, Dionin xen kẽ. Ghép giác mạc nếu sẹo lớn và dầy gây mù loà  …
– Loạn thị: Do hột ở giác mạc thành sẹo gây cho giác mạc lồi lõm (giống một cái gương không phẳng). Đây là kiểu loạn thị không đều, rất khó khắc phục.
4.5. Các chi tiết khác:
– Glôcôm: Vùng có Trachoma thấy tỉ lệ glôcôm cao hơn. Vậy có phải mắt hột gây xơ hoá vùng bè, cản trở dẫn lưu thuỷ dịch.?
– Mắt hột làm giảm sức đề kháng nói chung, con mắt dễ mắc các bệnh khác và khi bị chấn thương thì diễn biến nặng hơn những con mắt bình thường.

V. ĐIỀU TRỊ VÀ DỰ PHÒNG

Điều trị mắt hột hiện nay chủ yếu là dùng thuốc tiêu diệt tác nhân Chlamydia. Không sử dụng các thuốc sát trùng và các phương pháp cơ giới như day, kẹp hột. Các phương pháp cơ giới này không những khôngloại bỏ được tác nhân và tệ hơn nữa  là chúng còn gây sang chấn cho kết mạc. Việc dùng thuốc phải đi đôi với vệ sinh môi trường để tránh tái nhiễm. Thuốc có tác dụng tốt nhất hiện nay là Azithromycin dùng đường uống với liều  01 viên 0,5g/ngày x 03 ngày liền. Nếu không có Azithromycin có thể dùng các kháng sinh họ Tetracyclin: Cloteraxyclin (Aureomicin), Oxytetraxyclin (Teramicin) dạng mỡ tra mắt theo 2 phác đồ:
Liên tục: 1-2 lần /ngày trong 3-6 tháng liền, khỏi 70%.
Gián đoạn:    1lần /ngày  x 10 ngày / tháng x 3-6 tháng
2 lần/ngày x 5ngày / tháng  x 3-6 tháng.
Dự phòng: Có hai vấn đề cần quan tâm.
* Chlamydia + vi khuẩn: Viêm nhiễm phối hợp làm cho bệnh nặng thêm, dử nhiều góp phần làm cho tái phát mạnh (ruồi có thể mang mầm bệnh đi xa 200m sau 30phút)
* Chlamydia – Chlamydia: Tiếp nhiễm làm cho tổn thương chồng chất, sẹo ăn sâu vào tổ chức, biến chứng nặng nề hơn.
Ở ngoài cơ thể, trong điều kiện nhiệt độ bình thường, tác nhân Chlamydia có khả năng sống được tới 23 ngày. Như vậy vấn đề là ngăn chặn lây truyền, hạn chế bội nhiễm, tiếp nhiễm.
– Dùng nước sạch, không bơi, rửa ở hồ ao, giếng làng.
– Dùng riêng khăn mặt, luôn giặt khăn bằng xà phòng và phơi nắng.
– Giữ sạch mắt, không đưa tay bẩn lên mắt.
– Diệt ruồi.
– Đối  với cán bộ y tế: Lưu ý khi tra thuốc không chạm vào mắt bệnh nhân. Rửa tay và sát trùng sau khi đã khám mắt có bệnh mắt hột.

Nguồn: http://www.benhhoc.com/index.php?do=viewarticle&artid=888&title=mat-hot

Doctor SAMAN

Trả lời

Thư điện tử của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *